Podstawową regulację dotyczącą szkód wyrządzonych przez zwierzęta zawiera art. 431 § 1 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem odpowiedzialność ponosi osoba, która zwierzę chowa albo się nim posługuje. Odpowiedzialność może zatem obciążać nie tylko formalnego właściciela psa, lecz również osobę, która faktycznie sprawuje nad nim stałą pieczę, utrzymuje go lub wykorzystuje do określonych celów.
Osoba chowająca zwierzę lub posługująca się nim odpowiada niezależnie od tego, czy w chwili zdarzenia pies znajdował się pod jej bezpośrednim nadzorem, czy też uciekł albo zabłąkał się. Sama ucieczka psa z posesji, zerwanie się ze smyczy lub oddalenie się od opiekuna nie wyłączają zatem automatycznie odpowiedzialności.
Art. 431 Kodeksu cywilnego ustanawia domniemanie winy w nadzorze. Oznacza to, że osoba odpowiedzialna za zwierzę może bronić się, wykazując, że ani ona, ani osoba, za którą ponosi odpowiedzialność, nie dopuściły się zaniedbania. W praktyce ocenie podlega między innymi sposób zabezpieczenia posesji, stan ogrodzenia, korzystanie ze smyczy lub kagańca, reakcja opiekuna oraz środki ostrożności dostosowane do zachowania i właściwości konkretnego psa.
Okoliczność, że zwierzę wcześniej nie przejawiało agresji, może być jednym z elementów oceny sprawy, lecz sama w sobie nie przesądza o braku odpowiedzialności. Decydujące znaczenie ma to, czy osoba sprawująca pieczę nad psem dochowała należytej staranności w konkretnych okolicznościach.
Podstawy odpowiedzialności mogą wyglądać odmiennie, jeżeli szkoda powstała w czasie kierowania zachowaniem zwierzęcia przez człowieka, na przykład podczas celowego szczucia. Wówczas zastosowanie mogą znaleźć również ogólne przepisy o odpowiedzialności za czyn niedozwolony.
Jeżeli pogryzienie spowodowało uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia, poszkodowany może dochodzić zwrotu wszelkich celowych i uzasadnionych kosztów pozostających w związku ze zdarzeniem. Podstawę prawną roszczeń stanowią przede wszystkim art. 444 i art. 445 Kodeksu cywilnego.
Prawo do zwrotu kosztów opieki może powstać również wtedy, gdy pomoc była świadczona nieodpłatnie przez członków rodziny. Konieczne jest jednak wykazanie, że opieka była rzeczywiście potrzebna, a także określenie jej zakresu i czasu trwania.
Jeżeli obrażenia spowodowały czasową niezdolność do pracy, poszkodowany może dochodzić wyrównania utraconych dochodów. Roszczenie obejmuje różnicę pomiędzy dochodem, który zostałby uzyskany, gdyby nie doszło do pogryzienia, a świadczeniami lub wynagrodzeniem faktycznie otrzymanym w okresie leczenia.
Osoby prowadzące działalność gospodarczą powinny wykazać utracone korzyści za pomocą dokumentacji księgowej, wcześniejszych wyników działalności, zawartych umów, anulowanych zleceń lub innych wiarygodnych dowodów.
Jeżeli następstwa pogryzienia mają charakter długotrwały, poszkodowany może żądać renty. Zgodnie z art. 444 § 2 Kodeksu cywilnego renta może przysługiwać, gdy poszkodowany całkowicie lub częściowo utracił zdolność do pracy zarobkowej, zwiększyły się jego stałe potrzeby albo zmniejszyły się jego widoki powodzenia na przyszłość.
Niezależnie od roszczeń majątkowych poszkodowany może domagać się zadośćuczynienia za doznaną krzywdę. Zadośćuczynienie stanowi rekompensatę za cierpienie fizyczne i psychiczne, którego nie można wykazać wyłącznie za pomocą rachunków lub faktur.
Przy ustalaniu wysokości zadośćuczynienia uwzględnia się w szczególności:
Przepisy nie przewidują tabeli ani jednolitego cennika określającego wysokość świadczenia za konkretną ranę, liczbę założonych szwów lub określony procent uszczerbku na zdrowiu. Każda sprawa wymaga indywidualnej oceny.
Na łączną wysokość należnych świadczeń wpływają przede wszystkim poniesione koszty, czas trwania leczenia, zakres utraconych dochodów, charakter obrażeń oraz ich długoterminowe konsekwencje. Znaczenie mają również trwałe blizny, ich umiejscowienie, wiek poszkodowanego, skutki psychiczne, wykonywany zawód oraz wpływ urazu na codzienną aktywność.
Dwie osoby, które doznały pozornie podobnych obrażeń, mogą otrzymać świadczenia w różnej wysokości. Widoczna blizna na twarzy może powodować inne następstwa niż blizna znajdująca się w miejscu zwykle zakrytym. Podobnie ugryzienie może mieć odmienny wpływ na osobę wykonującą pracę fizyczną, osobę pracującą w zawodzie wymagającym określonego wyglądu oraz dziecko.
Procent trwałego uszczerbku na zdrowiu może stanowić pomocniczy element oceny sprawy, ale nie jest jedynym kryterium wysokości zadośćuczynienia. Brak trwałego uszczerbku nie wyklucza przyznania świadczenia, jeżeli poszkodowany doznał bólu, stresu, czasowego rozstroju zdrowia lub innych rzeczywistych następstw pogryzienia.
Nie należy zatem wyceniać roszczenia wyłącznie na podstawie fotografii rany, liczby szwów albo długości leczenia. Prawidłowa ocena powinna obejmować wszystkie majątkowe i niemajątkowe następstwa zdarzenia.
Jeżeli osoba odpowiedzialna za psa posiada ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej obejmujące szkody wyrządzone przez zwierzęta, roszczenie może zostać skierowane bezpośrednio do ubezpieczyciela. Ubezpieczenie tego rodzaju bywa elementem polisy mieszkaniowej lub ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej w życiu prywatnym.
Nie każda polisa obejmuje jednak wszystkie zdarzenia związane ze zwierzętami. Zakres ochrony, wyłączenia odpowiedzialności oraz sumę ubezpieczenia należy sprawdzić w umowie i ogólnych warunkach ubezpieczenia.
Zgodnie z art. 822 § 4 Kodeksu cywilnego osoba uprawniona do odszkodowania może dochodzić roszczenia bezpośrednio od ubezpieczyciela. Zakład ubezpieczeń powinien co do zasady spełnić świadczenie w terminie 30 dni od dnia otrzymania zawiadomienia o zdarzeniu. Jeżeli wyjaśnienie odpowiedzialności albo wysokości świadczenia w tym terminie nie jest możliwe, zastosowanie znajdują dalsze zasady określone w art. 817 Kodeksu cywilnego. Bezsporna część świadczenia powinna zostać wypłacona w terminie podstawowym.
Jeżeli odpowiedzialna osoba nie posiada odpowiedniej polisy, roszczenie należy skierować bezpośrednio przeciwko niej. Pierwszym krokiem może być pisemne wezwanie do zapłaty zawierające opis zdarzenia, wskazanie podstawy odpowiedzialności, wysokość dochodzonych roszczeń oraz zgromadzone dowody. W razie odmowy dobrowolnej zapłaty sprawa może zostać skierowana do sądu.
Dodatkowe świadczenie może przysługiwać poszkodowanemu z jego własnej polisy następstw nieszczęśliwych wypadków, w tym z ubezpieczenia szkolnego. Prawo do wypłaty i jej wysokość zależą od warunków konkretnej umowy, tabeli uszczerbku oraz zakresu wykupionej ochrony. Uzyskanie świadczenia z polisy NNW co do zasady nie zastępuje roszczeń kierowanych do osoby odpowiedzialnej za psa lub jej ubezpieczyciela.
Pogryzienie dziecka może wywołać szczególnie poważne konsekwencje. Poza obrażeniami fizycznymi i bliznami należy uwzględnić również wpływ zdarzenia na rozwój emocjonalny, poczucie bezpieczeństwa i codzienne funkcjonowanie małoletniego.
Przy ocenie krzywdy dziecka znaczenie mogą mieć między innymi jego wiek, rozmiar i umiejscowienie ran, konieczność hospitalizacji, ból związany z leczeniem i zmianą opatrunków, pozostawienie trwałych blizn oraz prawdopodobieństwo dalszych zabiegów chirurgicznych.
Szczególnej oceny wymagają następstwa psychiczne. Po ataku mogą wystąpić lęk przed psami, problemy ze snem, koszmary, niechęć do wychodzenia z domu, silne reakcje na widok zwierząt, wycofanie społeczne lub rezygnacja z wcześniejszych aktywności.
Nie należy zakładać, że problemy te ustąpią automatycznie po zagojeniu ran. Zmiany w zachowaniu dziecka warto dokumentować, a utrzymujące się objawy skonsultować z psychologiem lub psychiatrą. Dokumentacja specjalistyczna może mieć istotne znaczenie zarówno dla zdrowia dziecka, jak i dla wykazania rozmiaru doznanej krzywdy.
Roszczenia należą do małoletniego, natomiast czynności prawne podejmuje w jego imieniu przedstawiciel ustawowy. Wysokość zadośćuczynienia powinna uwzględniać również możliwość, że blizny lub następstwa psychiczne będą oddziaływały na dziecko przez wiele lat.
Bezpośrednio po zdarzeniu należy w pierwszej kolejności zadbać o zdrowie i bezpieczeństwo poszkodowanego. Ranę należy możliwie szybko i dokładnie przemyć wodą z mydłem, a następnie skontaktować się z lekarzem. Lekarz oceni stan rany, ryzyko zakażenia oraz potrzebę zastosowania profilaktyki przeciwko tężcowi lub wściekliźnie.
O sposobie leczenia i konieczności zastosowania określonych szczepień powinien zawsze decydować lekarz. Nie należy rezygnować z konsultacji tylko dlatego, że rana wydaje się niewielka albo właściciel zapewnia, że pies był szczepiony.
Jeżeli właściciel lub opiekun psa jest znany, należy ustalić jego imię, nazwisko, adres, numer telefonu oraz dane dotyczące zwierzęcia. Warto również zapytać o polisę odpowiedzialności cywilnej i zabezpieczyć informacje dotyczące szczepienia psa przeciwko wściekliźnie.
Pies, który pogryzł człowieka, może zostać poddany badaniu i 15-dniowej obserwacji weterynaryjnej w kierunku wścieklizny. Obserwacja powinna być prowadzona zgodnie z właściwymi procedurami przez lekarza weterynarii. Dokument potwierdzający szczepienie psa należy zabezpieczyć, ale nie zastępuje on konsultacji medycznej osoby poszkodowanej.
Dla późniejszego dochodzenia roszczeń istotne jest jak najszybsze zabezpieczenie dowodów. Należy w szczególności:
Jeżeli właściciel psa odmawia podania danych, kwestionuje przebieg zdarzenia, pies przebywa bez opieki albo nadal stwarza zagrożenie, zasadne może być wezwanie policji lub straży miejskiej.
Jeżeli właściciel psa pozostaje nieznany, należy niezwłocznie zgłosić zdarzenie odpowiednim służbom, zabezpieczyć nagrania z monitoringu, zebrać dane świadków oraz możliwie dokładnie opisać zwierzę. Brak danych osoby odpowiedzialnej istotnie utrudnia dochodzenie roszczeń.
Nie należy automatycznie zakładać, że w przypadku psa bezdomnego odpowiedzialność ponosi gmina. Ewentualna odpowiedzialność jednostki samorządu terytorialnego wymaga wykazania konkretnego bezprawnego działania lub zaniechania, powstania szkody oraz związku przyczynowego pomiędzy zaniedbaniem a pogryzieniem. Każdy taki przypadek wymaga odrębnej analizy prawnej.
Jeżeli zachowanie poszkodowanego przyczyniło się do powstania szkody lub zwiększenia jej rozmiaru, należne świadczenia mogą zostać odpowiednio zmniejszone. Podstawę takiego obniżenia stanowi art. 362 Kodeksu cywilnego.
Znaczenie może mieć między innymi umyślne drażnienie lub bicie psa, wejście na prawidłowo zabezpieczony teren pomimo jednoznacznych ostrzeżeń albo świadome podejmowanie ryzykownych działań wobec agresywnego zwierzęcia.
Nie każde podejście do psa, próba jego pogłaskania lub przypadkowe znalezienie się w pobliżu zwierzęcia oznacza jednak przyczynienie. Ciężar wykazania okoliczności uzasadniających zmniejszenie świadczenia spoczywa co do zasady na podmiocie, który się na nie powołuje. W przypadku dzieci ocena ich zachowania wymaga uwzględnienia wieku, stopnia rozwoju i zdolności rozpoznania zagrożenia.
Roszczenia związane z pogryzieniem przedawniają się na zasadach określonych w art. 442¹ Kodeksu cywilnego. Co do zasady termin wynosi trzy lata od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się albo przy zachowaniu należytej staranności mógł się dowiedzieć o szkodzie i osobie obowiązanej do jej naprawienia.
W przypadku szkody na osobie przedawnienie nie może zakończyć się wcześniej niż po upływie trzech lat od dnia uzyskania wiedzy o szkodzie i osobie odpowiedzialnej. Jeżeli szkoda wynikła ze zbrodni lub występku, termin przedawnienia wynosi 20 lat od dnia popełnienia przestępstwa. Roszczenie małoletniego o naprawienie szkody na osobie nie może przedawnić się wcześniej niż po upływie dwóch lat od uzyskania przez niego pełnoletności.
Pomimo stosunkowo długich terminów nie należy zwlekać z podjęciem działań. Nagrania z monitoringu mogą zostać szybko usunięte, świadkowie mogą zapomnieć szczegóły, a po dłuższym czasie trudniejsze staje się odtworzenie przebiegu zdarzenia.
Zgłoszenie roszczenia powinno zawierać dokładny opis zdarzenia, dane osoby odpowiedzialnej, opis obrażeń, dokumentację medyczną, fotografie, dane świadków, zestawienie poniesionych kosztów, informacje o utraconych dochodach oraz opis cierpienia fizycznego i psychicznego. W piśmie należy również określić wysokość dochodzonych świadczeń.
Jeżeli leczenie nadal trwa, należy ostrożnie podchodzić do zawarcia ostatecznej ugody. Zbyt wczesne zrzeczenie się dalszych roszczeń może okazać się niekorzystne, jeżeli po pewnym czasie ujawnią się dodatkowe następstwa zdrowotne, konieczność dalszego leczenia albo trwałe problemy psychiczne.
Odmowa wypłaty świadczenia lub przedstawienie przez ubezpieczyciela zaniżonej propozycji nie kończy sprawy. Poszkodowany może zażądać szczegółowego uzasadnienia decyzji, złożyć reklamację, przedstawić dodatkowe dowody, podjąć negocjacje lub skierować sprawę na drogę postępowania sądowego.
Najważniejsze znaczenie dla skutecznego dochodzenia roszczeń ma możliwie szybkie ustalenie osoby odpowiedzialnej, zabezpieczenie dowodów oraz zgromadzenie pełnej dokumentacji medycznej i finansowej. Sam fakt pogryzienia nie przesądza jeszcze o wysokości świadczenia. Konieczne jest wykazanie zakresu poniesionej szkody, rozmiaru doznanej krzywdy oraz związku pomiędzy zdarzeniem a jego następstwami.
Kancelaria Prawna Radcy Prawnego Andrzeja Tchórzewskiego pomaga osobom poszkodowanym w analizie odpowiedzialności, przygotowaniu zgłoszenia szkody, prowadzeniu negocjacji z ubezpieczycielem oraz dochodzeniu roszczeń przed sądem.
